Sjelljet lidhur me ushqyerjen dhe aktivitetin fizik, të formuara gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës, ndikojnë në shëndet, mirëqenie dhe produktivitet përgjatë gjithë jetës.
Një raport i UNICEF-it thekson se dietat jo të shëndetshme dhe pasiviteti fizik po kontribuojnë në rritjen e obezitetit dhe sëmundjeve jo të transmetueshme te fëmijët dhe adoleshentët.
Shkollat njihen si një platformë efikase për promovimin e mënyrave të shëndetshme të jetesës, duke formuar shprehitë ushqimore dhe mundësitë për aktivitet fizik. “Instrumenti për vlerësimin e mjedisit të ushqyerjes për shkolla (NEATs) është një metodologji vlerësimi e njohur në nivel global, e zhvilluar për të vlerësuar sistematikisht mjediset e ushqyerjes dhe aktivitetit fizik në shkolla.
NEATs u jep mundësinë vendeve të identifikojnë anët e forta dhe dobësitë e mjediseve shkollore, duke vlerësuar politikat, disponueshmërinë e ushqimit dhe mundësitë për aktivitet fizik.
Gjetjet mbështesin politikëbërjen e bazuar në dëshmi dhe zhvillimin e ndërhyrjeve për mjedise shkollore më të shëndetshme.
Në Kosovë, përmirësimi i ushqyerjes te fëmijët dhe adoleshentët është gjithnjë e më i rëndësishëm, përballë sfidave ekzistuese.
Zbatimi i NEATs paraqet një mundësi të rëndësishme për të gjeneruar dëshmi të vlefshme për mjediset e ushqyerjes në shkolla dhe për të mbështetur veprimin ndërsektorial.
Vlerësimi ka identifikuar mundësi për përmirësimin e mjediseve të ushqyerjes, megjithëse ofrimi i shujtave në shkolla është i kufizuar.
Një shkollë që ka marrë pjesë në një pilot projekt të mësimit tërëditor ka treguar një qasje premtuese për ofrimin e shujtave të shëndetshme.
Brenda shkollave, ushqimi shpesh mungon, dhe opsionet jo të shëndetshme mbizotërojnë atje ku është i disponueshëm.
Më shumë se shumica e shkollave lejojnë nxënësit të dalin për të blerë ushqim dhe pije, ku opsionet jo të shëndetshme janë gjerësisht të disponueshme.
Ndërsa marketingu i ushqimeve jo të shëndetshme brenda shkollave është i rrallë, qasja në ujë të pijshëm të sigurt dhe hapësira për aktivitet fizik është e pabarabartë.
Aktiviteti fizik i organizuar është një pikë e fortë, pasi pothuajse të gjitha shkollat i përmbushin kërkesat e kurrikulës.
Megjithatë, edukimi për ushqyerjen dhe shërbimet shëndetësore janë të kufizuara dhe zbatohet në mënyrë të fragmentuar.
Gjetjet tregojnë nevojën për një kornizë gjithëpërfshirëse të politikave që mbështesin mjedise të shëndetshme ushqyerjeje në shkolla.
Prioritetet përfshijnë krijimin gradual të një programi të shujtave të financuara nga fondet publike dhe vendosjen e standardeve të ushqyerjes për ushqimet e ofruara në shkolla. “Nevojiten veprime të mëtejshme për të forcuar edukimin për ushqyerjen dhe për të siguruar qasje universale në ujë të pijshëm të sigurt, si dhe për të investuar në infrastrukturë për aktivitet fizik.
Këto veprime duhet të mbështeten me burime të mjaftueshme dhe një kornizë monitorimi, e cila mundëson vlerësimin rutinor të mjediseve të ushqyerjes dhe përfshin përvojat e nxënësve.
Kosova ka një mundësi të rëndësishme për t’i shndërruar këto dëshmi në veprime të koordinuara për krijimin e mjediseve shkollore më të shëndetshme.
Kosova ka një popullsi të re, me fëmijët dhe adoleshentët që përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të shoqërisë.
Të dhënat tregojnë se rreth 26% e popullsisë është e moshës 0–18 vjeç.
Gjatë dekadës së fundit, vendi ka bërë përparim në forcimin e sistemit të shëndetësisë dhe arsimit, por pabarazitë në qasjen në shërbime cilësore vazhdojnë.
Ndryshimi i sistemeve ushqimore dhe urbanizimi po ndikon në sjelljet ushqimore te fëmijët.
Këto prirje kontribuojnë në rritjen e obezitetit dhe sëmundjeve jo të transmetueshme.
Gjendja e ushqyerjes dhe aktivitetit fizik në Kosovë po karakterizohet nga rritja e konsumit të ushqimeve të përpunuara dhe sjelljeve sedentare.
Sipas një raporti të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, shkalla e mbipeshës dhe obezitetit është në rritje, e nxitur nga shprehitë ushqimore të gabuara.
Gjetjet tregojnë se 42% e foshnjave ushqehen ekskluzivisht me gji, ndërsa vetëm 35% e fëmijëve të moshës 6–23 muaj kanë një dietë minimale të pranueshme.
Këto shifra tregojnë sfida të vazhdueshme në praktikat e ushqyerjes.
Në të njëjtën kohë, 8% e fëmijëve nën moshën pesëvjeçare janë me mbipeshë, duke theksuar kompleksitetin e sfidave të ushqyerjes.
Kur fëmijët hyjnë në sistemin shkollor, zgjedhjet ushqimore shpesh përkeqësojnë rreziqet shëndetësore.
Një vlerësim i fundit tregon se shkollat fillore mbizotërohen nga artikujt jo të shëndetshëm, duke përfshirë produktet e brumit dhe lëngjet me sheqer.
Kjo ndikohet nga mjedisi tregtar, ku kioskat dhe supermarketet pranë shkollave shesin kryesisht zamra dhe pije jo të shëndetshme.
Megjithëse prindërit besojnë se përgatitja e ushqimit në shtëpi është më e përballueshme, shumë pak e bëjnë këtë, duke cituar mungesën e mensave si pengesën kryesore.
Me kalimin e adoleshentëve, konsumi i pakontrolluar i pijeve energjike është një shqetësim në rritje. “Në fund të fundit, ulja e varësisë së fëmijëve ndaj ushqimeve ultra të përpunuara mbetet një objektiv kyç për Kosovën.” Sistemi arsimor në Kosovë ndjek Klasifikimin Standard Ndërkombëtar të Arsimit dhe përfshin 833 shkolla fillore, 120 shkolla të mesme të larta dhe 6 shkolla për arsimin special.
Megjithatë, Kosova nuk ka një program universal të ushqyerjes në shkolla për shkak të shkurtimeve buxhetore dhe pengesave operative.
Ofrimi i shujtave është decentralizuar, dhe shumica e shkollave nuk mund të ofrojnë programe formale për shkak të infrastrukturës së papërshtatshme.
Dëshmitë tregojnë se praktikat ndryshojnë ndjeshëm mes komunave, duke nxjerrë në pah nevojën për një qasje të integruar për të përmirësuar gjendjen e ushqyerjes në shkolla.